მჟავები

გავიხსენოთ მჟავები, რომელთა შესახებ დღემდე გსმენიათ: გოგირდმჟავა- , რომელიც ავტომობილის აკუმულატორებში ასხია. მარილმჟავა - HCl, რომელსაც ადამიანის კუჭის წვენი შეიცავს, ნახშირმჟავა - , რომლის მომჟავო გემო თქვენთვის ცნობილია გამაგრილებელი სასმელებით. ბუნებაში ბევრი მჟავა გვხვდება: ლიმონმჟავა - ლიმონში, ვაშლისმჟავა - ვაშლში, ყურძნის წვენის ამჟავებისას მიიღება ყველასათვის ცნობილი ძმარმჟავა, რძის ამჟავების დროს კი - რძემჟავა.
ქიმიის ლაბორატორიაში მუშაობა და ცდების ჩატარება მჟავების გამოყენების გარეშე წარმოუდგენელია.
* მჟავა არის რთული ნივთიერება, რომელიც შედგება წყალბადის ატომებისა და მჟავას ნაშთისაგან.
მჟავას მოლეკულის ქიმიური ფორმულის დაწერა წყალბადით იწყება. მჟავას მოლეკულაში წყალბადთან დაკავშირებულ ატომს ან ატომთა ჯგუფს მჟავას ნაშთი ეწოდება. მჟავებს ძირითადად არამეტალები წრმოქმნიან. მჟავას ზოგადი ფორმულა ასეთია:


სადაც R მჟავას ნაშთს აღნიშნავს, X კი მის ვალენტობას.
მჟავას ნაშთის ვალენტობას მასთან დაკავშირებულ წყალბადატომთა რიცხვი განსაზღვრავს, ანუ რამდენვალენტიანიცაა მჟავას ნაშთი, იმდენ წყალბადატომს იკავშირებს იგი. მაგალითად, ქლორწყალბადმჟავას HCl (მარილმჟავას) ნაშთი - CI(I) ერთვალენტიანია, გოგირდმჟავას H2SO4 ნაშთი - SO4 (II) ორვალენტიანია.
ცხადია, შეამჩნიეთ რომ ზოგიერთი მჟავა ჟანგბადს შეიცავს, ზოგი კი-არა. ამ ნიშნით მჟავები იყოფა ჟანგბადიან და უჟანგბადო მჟავებად.
* მჟავას, რომლის მჟავური ნაშთიც ჟანგბადს შეიცავს, ჟანგბადიანი მჟავა ეწოდება.
* მჟავას, რომლის მჟავური ნაშთიც არ შეიცავს ჟანგბადს, უჟანგბადო მჟავა ეწოდება.
განსხვავდება ჟანგბადიანი და უჟანგბადო მჟავების სახელწოდების შედგენის წესიც .
უჟანგბადო მჟავას სახელწოდების შედგენისას, პირველად ვასახელებთ მჟავას წარმომქმნელ ქიმიურ ელემენტს, შემდეგ ვამატებთ სიტყვას - “წყალბადმჟავა”.
მაგალითად:
HCl - ქლორწყალბადმჟავა
HBr - ბრომწყალბადმჟავა
H2S - გოგირდწყალბადმჟავა
HF - ფტორწყალბადმჟვა
HI - იოდწყალბადმჟვა
ჟანგბადიანი მჟავას სახელწოდების შედგენისას კი - ვასახელებთ მჟავას წარმომქმნელ ქიმიურ ელემენტს და ვამატებთ სიტყვას - “მჟავა”.
მაგალითად:
HNO3 - აზოტმჟავა
H2SO4 - გოგირდმჟავა
H3PO4 - ფოსფორმჟვა
H2CO3 - ნახშირმჟავა
H2SiO3 - სილიციუმმჟავა

როდესაც ელემენტი წარმოქმნის ორ მჟავას, იმ მჟავას სახელწოდებაში, რომლის
მოლეკულაში ჟანგბადის ატომების ნაკლები რიცხვია, მჟავას წარმომქმნელი ელემენტის
სახელწოდებას ემატება სუფიქსი “ოვან”-ი. მაგალითად, აზოტოვანმჟავა - HNO2,
გოგირდოვანმჟავა -H2SO3.
ზოგიერთი მჟავას და მჟავური ნაშთის სახელწოდება მოცემულია ცხრილში:


* მჟავაში ელემენტის ვალენტობა უდრის მის ჟანგვის ხარისხს და გამოითვლება ისევე,
როგორც ჟანგვის ხარისხი ჩვენთვის ცნობილი წესების გამოყენებით. უჟანგბადო მჟავაში
ელემენტის ვალენტობა უდრის წყალბადატომების რიცხვს, ხოლო ჟანგბადიან მჟავაში
ჟანგბადის ატომების გაორკეცებულ რაოდენობას უნდა გამოვაკლოთ წყალბადატომების
რიცხვი.
მაგალითად:  -ში სილიციუმის ვალენტობა უდრის
3 . 2 – 2 = 4
მჟავებში არის კოვალენტურ-პოლარული ბმები, მაგრამ მჟავას წყალში გახსნისას წყლის
მოლეკულების გავლენით ეს ბმა გადადის იონურში და მჟავას მოლეკულა შეიძლება
დაიშალოს წყალბადის დადებით და მჟავას ნაშთის უარყოფით იონებად:


თუ მჟავა რამდენიმე წყალბადატომს შეიცავს, ეს პროცესი, ანუ მჟავას დისოციაცია
(დაშლა იონებად), საფეხურებრივად მიმდინარეობს. მაგალითად:



მჟავების თვისებები
მჟავათა ქიმიური თვისებებიდან აღსანიშნავია მათი ურთიერთქმედება
1. მეტალებთან;
2. მეტალთა ოქსიდებთან;
3. მეტალთა ჰიდროქსიდებთან;
4. მარილებთან;
5. ინდიკატორთან;

მჟავაში წყალბადატომებს აქვთ მეტალით ჩანაცვლების უნარი. მჟავასა და მეტალს შორის
ურთიერთქმედებაში რომ გავერკვეთ, საჭიროა გავეცნოთ მეტალთა აქტიურობის მწკრივს:

ამ მწკრივში მეტალები განლაგებულია ისე, რომ მათი ქიმიური აქტიურობა ანუ რეაქციისუნარიანობა მარცხნიდან მარჯვნივ მცირდება. მწკრივში წყალბადიცაა, რადგან სწორედ წყალბადის მიმართაა განსაზღვრული მეტალის ქიმიური აქტიურობა. მწკრივში წყალბადამდე მდგომი მეტალები აძევებენ მას მჟავებიდან, წყალბადის შემდეგ მდგომი მეტალები კი - ვერა. მაგალითად, აქტიურობის მწკრივში მაგნიუმი წყალბადამდეა, ამიტომ ის შევა რეაქციაში მარილმჟავასთან, გამოაძევებს წყალბადს და წარმოქმნის მარილს:

(ისარი ზემოთ მიუთითებს, რომ წყალბადი გამოიყო აირადი სახით).
ასევე ალუმინი:

ახლა მეტალთა აქტიურობის მწკრივში მოვნახოთ სპილენძი, ის წყალბადის შემდეგაა, ამიტომ არ შევა მჟავასთან რეაქციაში. როგორც ვხედავთ, მჟავა ურთიერთქმედებს (წყალბადის გამოყოფით) მხოლოდ იმ მეტალებთან, რომლებიც მეტალთა აქტიურობის მწკრივში წყალბადამდეა, მაგრამ მათი უმრავლესობა ურთიერთქმედებს ყველა მეტალის ოქსიდთან და ჰიდროქსიდთან, განურჩევლად იმისა, წყალბადამდეა მეტალი თუ წყალბადის შემდეგ. ამ შემთხვევებში მიიღება მარილი და წყალი:

რადგან, წყალბადის ატომებს აქვთ მეტალის ატომებით ჩანაცვლების უნარი, მჟავის სრული
განმარტება იქნება ასეთი:
* მჟავა არის რთული ნივთიერება, რომელიც მეტალის ატომებით ჩანაცვლების უნარის მქონე წყალბდატომებისა და მჟავური ნაშთისაგან შედგება.

არსებობენ ნივთიერებები, რომლებიც მჟავა არეში ფერს იცვლიან. მათ იყენებენ მჟავათა
აღმოსაჩენად და ინდიკატორებს უწოდებენ.

ინდიკატორებთან ურთიერთქმედება მჟავების მნიშვნელოვანი ქიმიური თვისებაა. ნებისმიერი მჟავა ინდიკატორთან მოქმედებისას ფერს იცვლის. მაგლითად, იისფერი ლაკმუსი მჟავაში წითლდება. რაც მეტია მჟავას სიძლიერე, მით ინტენსიურია შეფერვა.

მჟავათა უმრავლესობა უფერო სითხეა. მაგალითად . თუმცა ცნობილია მყარი მჟავებიც, მაგალითად, . თითქმის ყველა მჟავა იხსნება წყალში, გამონაკლისია სილიციუმმჟავა. არსებობენ ძლიერი და სუსტი მჟვები. გოგირდმჟავა, აზოტმჟავა, მარილმჟავა ძლიერი მჟავებია. უნდა გვახსოვდეს, რომ მჟავასთან მუშაობისას აუცილებელია სიფრთხილის ზომების დაცვა!

რეზიუმე:
* მჟავა არის რთული ნივთიერება, რომელიც შედგება მეტალის ატომებით ჩანაცვლების
უნარის მქონე წყალბადის ატომებისა და მჟავას ნაშთისაგან.
* მჟავა შეიძლება იყოს ჟანგბადიანი ან უჟანგბადო.
* მჟავას ნაშთის ვალენტობა ტოლია მჟვაში წყალბადატომების რიცხვის.
* მჟავაში წყალბადატომს ჩაანაცვლებენ ის მეტალები, რომლებიც მეტალთა აქტიურობის
მწკრივში წყალბადამდე დგანან.
* მჟავაში წყალბადატომის მეტალით ჩანაცვლებისას მიიღება მარილი.
* მჟავა წყალხსნარში იშლება იონებად წყალბადის კათიონის და მჟავას ნაშთის ანიონის
წარმოქმნით.